انجمن شاعران اهل بیت علیهما سلام
جلسه اول کارگاه عروض و قافیه - استاد سعید بیابانکی

کارگاه عروض و قافیه - استاد سعید بیابانکی

جلسه اول کارگاه عروض و قافیه - استاد سعید بیابانکی

جلسه اول کارگاه عروض و قافیه - استاد سعید بیابانکی

عروض یک علم و دانش است که در خصوص وزن شعر صحبت می‌کند به اصطلاح ادبی‌تر و درست‌تر باید بگویم موسیقی شعر.

این دانش یک مقداری آموختنش و آموزش دادنش دشوار است.

دانشی که صرفا از راه شنیدن منتقل می‌شود حتما خوب گوش کنید.

این علم در دوره‌های دبیرستان و دانشگاه هم تدریس می‌شود خیلی‌ها هستند که دکترای ادبیات هم دارند ولی در عمل عروض را خوب درک نمی‌کنند. کساینکه عروض را نفهمیدند یا درت متوجه نمی‌شوند یا شاعر نیستند یا علاقه ای به شعر ندارند.

به اعتقاد من کسی که شاعر باشد یک بخش زیادی از عروض را ناخود آگاه می‌داند .

ولی اینکه این مطلب به صورت تئوری و سیستمی در ذهن شما شکل بگیرد کاری است که سعی داریم در این دوره در اختیار شما قرار بدهیم .

با دانستن عروض در این دوره هم وزن‌ها را خواهید شناخت و هم شعر را درست خواهید خواند.

ما سعی مان این است کاری کنیم که  پس از این دوره همه‌ی شما بتوانید :

  1. هرشعری که جلوی روی شما قرار دادند بتوانید به درستی بخوانید.
  2. هر شعری را دیدید یا شنیدید بتوانید وزنش را استخراج کنید
  3. بتوانید تقطیع هجایی کنید
  4. بتوانید روی ملودی یا یک موسیقی شعر بگذارید.

    چیزی که الان به آن ترانه سرایی می‌گویند شاعری درجه 3 به حساب می‌آید .

    بیژن ترقی یکی از ترانه سراهای اصیل بود که هر ملودی که می‌ساختند روی آن‌ها شعرهای با معنی و زیبایی قرار می‌داد . در حالی که ملودی هایی که امروزه بر روی آن شعر گذاشته می‌شود آن شعرها قائده‌ی درستی ندارند.

    یعنی اگر تقطیع کنید به وزن درستی نمی‌رسید.

    ولی اگرهمین را خواننده با ریتم و ملودی بخواند برای شما بسیار لذت بخش خواهد بود.

    وزن اصولا چیست ؟

    چرا ما از یک کلام منثور احساس وزن نمی‌کنیم و از کلام منظوم احساس وزن می‌کنیم.

    یکی از مسائلی که در استخراج وزن تاثیر دارد محدوده‌ی جغرافیایی محل سکونت است .

    مثلا وقتی کنار دریا می‌نشینیم رفت و برگشت موج‌ها آهنگی در ذهن ما ایجاد می‌کند  که اگر دقت کنیم وزن خاصی دارد.

    یا در جنگل از خوردن باد به شاخه‌های درخت  یک وزن خاصی را می‌توانید استخراج کنید. یا کنار آبشار  از صدای آبشار و یا از صدای چکیدن قطره‌های آب .

    سوال دیگر این است که آیا وزنی که ما از آن لذت می‌بریم دیگران هم از آن لذت می‌برند؟

     مثلا کسی که در یک نقطه دوری از جهان و با فاصله ای از ما زندگی می‌کند اگر شعر حافظ را بشنود احساس وزن می‌کند یا خیر ؟ معلوم نیست . آواها و طنین هایی که می‌شنودبرایش آشنا نیست

    عروضی که در شعر عربی هست کاملا  با شعر فارسی متفاوت است مثلا اشعار حصان بن ثابت.

     

    وزن چیست ؟

    تناسب خاصی از هجاها که پشت سر هم تکرار می‌شوند .

    به طور مثال وقتی چند کلمه ساده را پشت سر هم تکرار کنید ریتم می‌گیرد:

    رفتم رفتم رفتم رفتم رفت

    شده ام شده ام شده ام شده ام

    رفته بودم رفته بودم رفته بودم

    تورا دیدم تورا دیدم تورا دیدم

     

    هر کدام اینها ریتم خاصی دارد که خیلی هم شبیه به هم نیست .

     

    ما عروض را به سه روش به شما آموزش می‌دهیم.

     

    که انشاءالله بر وزن تسلط خواهید یافت.

     

    در شعر فارسی در این قالب‌ها وزن به وجود می‌آوریم

     

  5. 1-شعر سنتی یا همان کلاسیک  مثل مثنوی : اگر همه‌ی مصرع‌ها و بیت‌های یک مثنوی را استخراج وزنی کنید محال است که تفاوت داشته باشد یعنی اگر تفاوت داشته باشد ایراد است . مثل لیلی و مجنون نظامی گنجوی

    یا در غزل اگر وزن مصرع‌ها با هم متفاوت باشد ایراد است.

    منم که شهره‌ی شهرم به عشق ورزیدن    منم که دیده نیالوده ام به بد دیدن

  6. 2-در شعر نیمایی ، نیما یوشیج تسوای ارکان را به هم زد و حرفش این بود که پاره‌ها ، ارکان نباید لزوما ثابت باشد اما شعر نیما وزن خاص خود را دارد :

    می تراود مهتاب می‌درخشد شب تاب نیست یک دم شکند خوب چشم کس و لیک غم این خفته‌ی چند

    خواب در چشم ترم می‌شکند .

  7. 3-در شعر سپید دیگر چیزی به نام وزن نداریم حالا باید چیزی باشد که جایگزین وزن گردد و جای خالی آن را پر کند وآن موسیقی است

    مثل این شعر شاملوبر زمینه‌ی سربی سرخ  .... یال اسبش در باد تکان می‌خورد

  8. 4-وزن در فهلویات یا شعر عامیانه هم به گونه‌ی دیگری است . در شعر عامیانه هم وزن وجود دارد اما قائده اش متفاوت است مثلا

    یارم لب بوم قالیچه تکون داد   قالیچه گرد نداشت خودشو نشون داد

    هفده و هجده و نوزده و بیست    ای خدا کسی فکر ما نیست

     

    بعضی سروده‌ها به زبان ولهجه‌های مختلف هم وجود دارد اعم از ترکی لری و کردی و ...

    و وزن‌های خاصی دارند که تابع قوانین خود ش است و نمی‌توان خیلی از آن ایراد گرفت.

  9. 5-برخی وزن‌ها هم در موسیقی سنتی وجود دارد مثل تصنیف که اگر روی کاغذ ببنید شاید اصلا احساس وزن نکنید.

بعضی عبارات موزون که در طول روز زیاد می‌شنوید :

 /توقف مطلقا ممنوع/ شرکت ملی نفت ایران

مدیر کل روابط عمومی ارشاد

جشن میلاد حضرت زینب (س)   ویژه‌ی خواهران دانشجو

بن بست شهید مجتبی راشد فر

هواپیمایی ملی

 

کنار هم قرار گرفتن اتفاقی آواهای کوتاه گاهی اوقات منجر به موزون شدن کلام می‌شود.

وزن شعر فارسی توالی منظم هجاهاست.

1/وزن : توالی منظم هجاها

2/ هجا: بخش

3/ صامت : حرفی که هیچ حرکتی نداشته باشد مثل ب ت ث

4/ مصوت صدایی که صامت‌ها با آن خوانده می‌شود :کوتاه :  ــَ ــِ ــُ   و بلند :   یا آ ای او

مثال برای مصوت کوتاه بُ تِ   و برای مصوت بلند : با بو تی

نحوه تشکیل هجای کوتاه و بلند در شعر فارسی   : کوتاه : صامت+مصوت کوتاه+ صامت می‌شود هجای کوتاه  م + ــَـ + ن  می‌شود من 

 بلند: صامت +مصوت بلند   ج+ ا می‌شود جا 

نکته1 :در یک شعر حتما تعداد هجاهای بلند از هجاهای کوتاه بیشتر است.

نکته 2 : ن اگر در آخر کلمه بعد از مصوت بلند بیاید خوانده نمی‌شود. و در تقطیع حذف می‌گردد . ن در خوانش هجای بلند در شعر تاثیر زیادی دارد و نحوه خوانش را تغییر می‌دهد به طور مثال : آیا شما ا را در کلمه‌ی باران و یار به یک اندازه می‌کشید ؟

نظرات

ارسال نظرات

وارد کردن نام و نام خانوادگی و پست الکترونیک اجباری می باشد.*

*