انجمن شاعران اهل بیت علیهما سلام
مصادیق زیباشناسی در شعر هیئت - به قلم سید مهدی حسینی - بخش سوم

یادداشت

مصادیق زیباشناسی در شعر هیئت - به قلم سید مهدی حسینی - بخش سوم

بسم الله الرحمن الرحیم

 

مصادیق زیباشناسی در شعر هیئت(بخش سوم)

 

*بیان هنجارشکنانه(1)

شکستن هنجار یک قانون در ادبیات است. اگر هنجارها شکسته نشود و به عادت‌های معمول زبان پیش برویم، شعر و زبان شعر رشد نمی‌کند.

از خلاف آمد عادت بطلب کام که من

کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم( حافظ)

در یک کلام، هنجار شکنی یعنی بهره گیری تازه از قواعد زبان. یعنی شاعر یک فرم جدید در شعر ایجاد کند. مثلا نیما موسیقی را از شعر حذف نکرد؛ شکل را تغییر داد. قافیه حذف شدنی نیست اما ممکن است شکل‌های متفاوتی پیدا کند.

در هنجار شکنی و خلاقیت دو مبحث مهم وجود دارد:

1شاعر فضای تازه و نویی خلق کند

فضای تازه، هدفمند و درخدمت شعر باشد

هرحرکت نویی، هنجارشکنی نیست. کاری که به درد شعر و ادبیات نخورد و راهی باز نکند هنجار شکنی محسوب نمی‌شود. از این منظر شعر هنجارشکن آنچنان که راهگشا باشد در شعر هیئت کم است.

از مصادیق هنجارگریزی ، بهره گیری از حذف‌های غیرمعمول در در شعر است.

•          نمونه هایی از حذف

حذف یعنی براساس ذهنیت هایی که مخاطب از بحث دارد شاعر قسمتی از اجزای متن را حذف کند که نوعی هنجار گریزی ست.

مثلاً:

زینب به پیشواز شهیدان خود نرفت

تا که خدا نکرده مبادا برادرش...(سیدحمید برقعی)

جمله به ظاهر ناقص است اما جمله ای است که بر مبنای هنجارشکنی قسمتی از متن حذف شده است.

یا این ابیات:

آب در خیمه‌ها نه تنها نیست

بلکه حتی سراب خشکیده

زخم بر سینه مادری می‌گفت:

شیرخوارم! بخواب، خشکیده... (رستمی)

تغییرلحن یک نوع آشنایی زدایی است و حذف نوعی دیگر. جمعا یک نوع هنجارشکنی پدید آمده است چون در روال معمول زبان این طور گفته نمی‌شود.

 

•          آشنازدایی در کاربرد واژه ها

شاعر در آشنازدایی سعی دارد روابط معمول میان واژه‌ها را کنار بگذارد و چینشی تازه در میان آن‌ها پدید آورد در شعر زیر « حی علی العزاء» نمونه ای از این آشنازدایی است.

از عرش، از میان حسینیه‌ی خدا

آمد صدای ناله‌ی حی علی العزاء (رحمان نوازنی )

•          پارادوکس

کاربرد این آرایه نیز می‌تواند مصداق خروج از هنجار باشد. البته بسیاری از ترکیبات که ساخته می‌شود فضای پارادوکسیکال ایجاد می‌کند، اما ابهام بزرگ این است که این اتفاقات زبانی آیا به سود جلسه و هیئت تمام می‌شود یا خیر؟ و آیا از پشتوانه فکری بهره مند است؟ و از همه مهم‌تر ،این¬که این اتفاقات زبانی شعر را از گردونه شعر هیئت خارج می‌کند یا خیر؟

مثلاً:

جزء مطهرات یکی خون زخم توست

آبی که نام داده امش قرمز کری(رضا جعفری)

مسلماً خون نجس است اما این کاربرد این مضمون( مطهر بودن خون حضرت) نوعی آشنا زدایی است و شاعر با هنجار شکنی حرفی زده که مطابق معمول زبان و فقه شیعی نیست. این نمونه و امثال آن، اتفاقاتی ست که در زبان می‌افتد و نیاز به تحلیل بزرگان دارد. در باره این شعر اختلافات قابل توجهی میان تحلیل گران شعر ولایی وجود دارد قدر مسلم این که شعر- چه قابل دفاع باشد یا نباشد- برحسب آنچه گفته آمد، در زمره شعر هیئت نیست.

* بیان سهل و ممتنع

پیش‌تر بیان شد زبان شعر هیئت وابستگی فراوانی به زبان توده مردم دارد و بهره‌های فراوانی از فرهنگ عامیانه( کنایات، لحن و ...) گرفته است. بنابراین در بررسی شعر هیئت باید سهم ویژه ای برای این شیوه بیان در نظر گرفت از سوی دیگر نقش شاعر به عنوان حافظ زبان و ارتقا دهنده آن ایجاب می‌کند که وی ضمن بهره گیری از زبان مردمی، شاعرانگی و استواری زبان را نیز مد نظر داشته باشد؛ اینجاست که توجه به زبان و شیوه بیان سهل ممتنع ضرورت می‌یابد و به نظر می‌رسد زیباشناسی شعر هیئت از این منظر بررسی شود. هرچند پایان بخش این بحث، این شیوه بیان قرار گرفت اما به نظر می‌رسد از این پس، باید مبنای بحث زیباشناسی شعر هیئت قرار گیرد.

زبان سهل ممتنع چند شاخصه اصلی دارد:

1- توجه به زبان؛ ( زبان سالم ، پویا و صمیمی- کاربرد واژگان ساده و مأنوس با ذهن - رعایت نظم دستوری جملات (دستورمندی)

پرهیز از ابهام و تکلف در جمله بهره گیری از عناصر زبان مردمی)

2- بیان هنرمندانه؛ ( توجه به زبان توصیفی و تصویرپرداز- دل نشینی و جذابیت کلام -)

3- نگاه ریزبین و وسواس مدار ( به گزینی)

4- بیان اندیشمندانه و غیر مستقیم با بهره گیری از تداعی معانی

5- توجه به شگردهای بیانی (درخشش آرایه‌ها در لایه‌های درونی زبان)

همانطور که از نام این بخش مشخص است، زبان به ظاهر سهل است اما در واقع ممتنع، یعنی دور از دسترس است.

برای این ویژگی زبانی باید تلاش کنیم شعر را از صافی ذوق مان عبور دهیم و آنچه را که از زبان مردم گرفته ایم به اجرا در آوریم.

اگر شعر را از صافی ذوق عبور ندهیم آن وقت به ظاهر ساده است اما دیگر ممتنع نیست.

مثلاً:

دم مغرب همه رفتند مرا دور زدند

حرمت نائب بی یار تو کمرنگ شده(محمد سهرابی)

در ابن بیت صرفاً کنایه عامیانه استخراج شده و به کاررفته است و نگاه هنری پشت این بیت نیست،در حالی که شاعر می‌توانست از(دور زدن، پیچاندن) استفاده هنری کند.

سعادت دوجهان مال ماست ای مشرک

بچرخ تا که بچرخیم مثل جامِ حسین ( محسنی)

در این بیت شاعر، توانسته از اصطلاح (بچرخ تا که بچرخیم) با استفاده از واژه‌ی "جام" تا حدودی استفاده هنری کند.

تو ماه بودی و نزدیک آب‌ها که شدی

تمام علقمه پا شد به احترام شما ( لطیفیان)

شاعر تصویری از جذر و مد را ارائه می‌دهد و بجز یادآوری دلیل علمی، بالا آمدن موج آب را با حسن تعلیل بازسازی هنری می‌کند کنایه عامیانه «پا شدن» زمینه ساز این بازسازی هنری است.

 

برای داشتن زبان سهل و ممتنع باید:

1-        وقار شعری تحت الشعاع زبان مردمی نباشد.

2-        اگر از کنایه‌ها استفاده می‌شود، باید ساختار کنایه به هم نخورد.

3-        سلامت زبان و فصاحت آن بسیار مهم است.

4-        تلاش کنیم با زبان دستورمند شعر بگوییم تا برسیم به زبان ساده. این کار افق زبان سهل و ممتنع را نزدیک‌تر می‌کند.

مثال:

تا پیش کش کنم به جز این سر نداشتم

رویم سیاه! تحفه بهتر نداشتم(قاسم صرافان)

(رویم سیاه)فضای هنری دارد که هم کنایه است و هم در واقع «جون» غلام امام حسین (ع) سیاه بوده است. وقتی به شعر لایه داده می‌شود دو ذوق متفاوت دو بهره متقاوت می‌برند. چون دوبطن متفاوت دارد.

***

•          جمع بندی

1-        برای شعر هیئت درکنار موسیقی و محتوا و بیان عاطفی باور کنیم مفهومی به نام زیبایی باید وجود داشته باشد. در بعضی اشعار اگر وزن را بگیریم حاصل تنها یک بیان عاطفی ست که قطعاً کافی نیست. پس باید به عنصر زیبایی بیش از اینها دقت کنیم، عناصر زیبایی آفرین را شناسایی کنیم؛ چرا که اگر زیبایی نباشد شعر واقعی وجود نخواهد داشت.

2-        برای این که شعر جلوه هایی از زیبایی شناسی داشته باشد باید به نوگرایی فکر شود. شاعر نباید از خلاقیت و هنجار شکنی هراس داشته باشد. اگر قرار شد آن قدر ساده شعر بگوییم که براحتی مداح بفهمد و بخواند این جفا به هیئت است و راه نوگرایی بسته خواهد شد. بلکه می‌بایست به مداح کمک شود که شعر نو آورانه و نوساخته بخواند.

3-        بر حسب اتفاقات زبانی و هنری که در آن مشهود است، شعر هیئت آینده ای درخشان در پیش رو دارد.

4-        برای این که زبان را حفظ کنیم - که یک ارزش محسوب می‌شود باید به موضوع «زبان سهل و ممتنع» نیز فکر کنیم، آن را دور از دسترس نپنداریم و با تلاش به آن برسیم.

5-        شعر یک مجموعه است و باید انسجام داشته باشد. شاعری که غزل را با سبک هندی شروع می‌کند باید تا انتها با همین دید پیش برود نه این که در میان راه با زبان صمیمی صحبت کند. این صحیح نیست. شعر در یک کلام هارمونی کلمات است.

6-        سرودن شعر هیئت به مراتب از سرودن دیگر نمونه‌های شعر آئینی دشوار‌تر است. بدین جهت که ریشه در زبان مردم دارد و در عین حال از تعریف شعر واقعی دور نیست.

 

پایان

 

 

______________________________________________________

1- حافظ نامه، ج1، ص 35 ( مقدمه)

نظرات

ارسال نظرات

وارد کردن نام و نام خانوادگی و پست الکترونیک اجباری می باشد.*

*