انجمن شاعران اهل بیت علیهما سلام
جلسه دوم رویکرد اعتقادی به مقتل - استاد جواد حیدری

93/4/24

جلسه دوم رویکرد اعتقادی به مقتل - استاد جواد حیدری

باسمه تعالی

جلسه دوم رویکرد اعتقادی به مقتل؛ استاد جواد حیدری

تاریخ: 93/4/24

 

یکی از بهترین منابع در زمینه مقاتل که صرفاً به تاریخ توجه نداشته است و در رابطه با واقعه کربلا به مباحث امام شناسی نیز پرداخته است، کتاب‌های مقتل مرحوم آیت الله دربندی رحمت الله علیه است. به خاطر جبهه ای که نسبت به کتب ایشان گرفته شده است این منابع مهجور واقع شده اند! مخصوصاً کتاب (سعادات ناصریه) که به نام مقتل دربندی چاپ شده است، واقعاً نگارنده با نگاهی عقیدتی و امام شناس به مقتل ورود کرده است و با دیدی حکیمانه به روضه نظر داشته است.

همان طور که می‌دانید مقاتلی که شرح و بسطی در واقعه عاشورا داشته باشند زیاد نیستند و اکثراً نقل قول کرده اند. مثلاً آیت الله شعرانی رحمت الله علیه می‌گویند: وقتی خواستم مقتل بنویسم دیدم که شیخ عباس قمی کار را در این عرصه تمام کرده است! علّامه شعرانی که به (علامه ذوالفنون) معروف بوده است و آیت الله جوادی و آیت الله حسن زاده از شاگردان ایشان می‌باشند، وقتی مقتل (نفس المهموم) را ترجمه کردند، تقریض‌ها و بیان هایی هم ذیل مقتل آوردند که واقعاً مفید است. مثلا یکی از نکاتی که ایشان به آن اشاره می‌کند این است که:

« ضعف سند دلیل بر کذب روایت نیست! »

ایشان کسی است که به (روضه الشهداء) ملّاحسین کاشفی تقریض نوشته است و در جایی از ترجمه (نفس المهموم) به نکته ای اشاره

می کند که برای شعرا و مادحین خیلی کاربردی است و در مطالعه­ی مقتل خیلی مهم است. نظر ایشان این است که هیچ وقت نگویید چیزی که شما گفته اید هست و غیر از این نیست؛ زیرا علم تاریخ یک علم ظنّی و گمانی است! در واقعه کربلا هم همین است و از جهتی چون راوی‌ها اغلب از سپاه دشمن بوده اند، مسلماً دقیق و عمیق نخواهد بود!

مثلاً مرحوم دربندی با استدلال می‌گوید، امکان ندارد سر حضرت علی اصغر علیه السلام به نیزه رفته باشد. یا جایی می‌گوید اگر امام پیکری را به خاک سپرده باشد، دیگر کسی نمی‌تواند به او دست بزند و از خاک در بیاورد. خوب اینها مضامین بلندی در مدح و مرثیه اند.

 

تکیه به روایات مستند

بعضی وقت‌ها مضمونی در اثر تکرار، جزء آرزوهای جمعی می‌شود، در صورتی که هیچ پشتوانه­ی روایی ندارد! مثلاً ما در هیچ روایتی نداریم که در زمان ظهور حضرت حجت سلام الله علیه، مزار حضرت زهرا سلام الله علیها مشخص می‌شود.

 یا در کتاب (فاطمه الزهرا) آیت الله رحمانی همدانی اگر روایت (مفضّل) را دیده باشیم، حضرت صادق علیه السلام در جواب مفضل می‌فرمایند:

« وَ لاَ کَیوم مِحنَتِنا بِکَربَلاء»

(هیچ روزی مانند روز مصیبت ما در کربلا نیست!)

و در ادامه حضرت فوراً می‌فرمایند:

«وَ إن کانَ یَومُ السَّقیفه وَ إحراقُ النّارِ عَلَی بابِ أمیرِالمُؤمِنینَ وَ الحَسَن وَ الحُسَینِ وَ فَاطِمة وَ زَینَب وَ امِ‌کُلثوم وَ فِضة وَ قَتلُ مُحسَنٍ بَالرّفسَه أعظمَ وَ أَدهَی وَ أمرَّ لأنّه أصلُ یَومِ العَذاب»

(اگرچه روز سقیفه و آتش به پا کردن  بر در خانۀ امیرالمؤمنین و حسن و حسین و فاطمه و زینب و ام کلثوم و فضه و کشتن محسن با لگد، بالاتر و سخت‌تر و تلخ‌تر است. چرا که اصل روز عذاب و سختی آن روز است.)

باید به این نکات بسیارتوجه داشت، متأسفانه در حال حاضر بین ما، مقتل شنیداری خیلی بیشتر از متن مقتل، مشتاق دارد و این اشتباه بزرگی است.

یادم است از آقا سید مهدی طباطبایی که خیلی مستند روضه می‌خواندند، پرسیدم: اجازه هست مطالبی را که شما روی منبر مطرح می‌کنید بنده نیز استفاده کنم، ایشان فرمود نه، این کار را نکنید! با اینکه مستند می‌خواندند، اما صحبت ایشان این بود که خودتان بخوانید و انعکاس دهید. حالا یک وقت هست مداح می‌خواند و گاهاً ضبط هم نمی‌شود اما شعرا کارشان ثبت می‌شود و باید خیلی در مضامین غیرمستند دقّت کنند. لازمه این دقت، اهل مطالعه شدن است!

 

عرفان الحرمه

از بزرگی سؤال شده بود؛ بعضی عباراتی که حضرت صاحب الامر(عج) در زیارت ناحیه­ی مقدسه فرموده اند، در هیچ مقتلی نیست. ایشان در جواب گفتند: بعضی سخن‌ها برای خود حضرت است و جواز گفتنش را هم تنها ایشان دارند؛ سخنِ هرکسی و هر جایی نیست! نه اینکه خوانده نشود، اتفاقاً باید خوانده شود امّا هر کسی توان خواندن را ندارد و هر جایی هم درست نیست نقل شود. زمان ناحیه مقدسه شب و روز عاشوراست. در اوقات دیگر این مرثیه مستمع خاص خود را می‌طلبد، به این موضوع باید توجه فراوان داشت. خوب است قبل از اینکه به سراغ مقتل برویم چه برای روضه خوانی و چه برای شعر گفتن، از خطوط قرمز آگاه باشیم و به اصطلاح (عرفان الحرمه) ای که در دعای امام زمان (عج) است را رعایت کنیم.

حرمت‌ها باید شناخته شوند؛ سنت علمای سلف این بود که روز عاشورا مقتل خوانی داشتند و مرثیه گودال قتلگاه را می‌خواندند؛ اما امروزه روضه‌ی گودال نُقل روضه‌های هفتگی شده است و حتی گاهی در ولادت‌ها نیز این روضه خوانده می‌شود! خوب همین می‌شود که مخاطب با عظمت گوش نمی‌دهد. زیرا اگر مضامینی که اوج مصیبت هستند، زیاد تکرار شوند، در ذهن مستمع عادی می‌شوند و همین می‌شود که مداح روضه‌ی گودال می‌خواند و شنونده اشکی نمی‌ریزد و جگر آنگونه که باید نمی‌سوزد! دست آخر کار شاعر، نقّالی نیست. شاعر رسالت دیگری دارد، آن هم کشف شاعرانه است و حُسن شعر گودال قتلگاه هم به همین است که مستمع را منزجر نکند و زاویه ای تازه را به شنونده نشان بدهد. اگر هم قرار است به روضه ای تأکید داشته باشیم باید ببینیم خدا و اهل بیت و پیغمبران به چه روضه ای تأکید داشتند! تقریباً در اغلب روایاتی که داریم، وقتی جبرئیل برای پیغمبران روضه خوانده است، روضه‌ی عطش را خوانده است. اما ما چقدر شعر،اختصاصاً درباره عطش داریم؟! باید در این مباحث عمیق شد.

شما دوازده بند محتشم را با دقت بخوانید و ببینید آیا اسم از قتله‌ی کربلا آورده است؟! ولی نگاه کنید امروزه چقدر در اشعاری که در هیئت‌ها خوانده می‌شود از شمر و سنان و خولی و حرمله استفاده می‌شود. کنار نام عزیز سیدالشهداء دائم این اسامی را می‌برند؛ نمی‌گویم به کار نرود اما دیگر با این بسامد هم نه، یک بار عیب ندارد! نه اینکه این اسامی را در جایگاه ردیف شعر قرار دهیم.

 

مرثیه همراه با مدح

درست کردن صحنه جدید در مقتل کار درستی نیست. فیزیکی و مادی کردن روضه‌ی سیدالشهدا سلام الله علیه به صلاح هیچ کس نیست. یکی از تعریف‌های مرثیه این است که در ابتدا شونده را با مدح آشنا کنیم. ساده‌ی ساده بخواهم عرض کنم این می‌شود که مگر ما در ختم‌ها چه کار می‌کنیم؟ می‌گوییم مرحوم آدم خوبی بود، عاشق امام حسین بود، دست به خیر بود. اما متأسفانه در مرثیه اهل بیت علیهم السلام مدح نادیده گرفته می‌شود. اگر به دیوان مرحوم آیت الله شیخ محمد حسین غروی اصفهانی (رحمت الله علیه) یا فؤاد کرمانی یا صغیر اصفهانی مراجعه کنید، می­بینید اشعارشان پر از مدح است. بالاخره شعرا باید ببینند بزرگان این عرصه چه کرده اند و راه و رسم و شیوه‌شان چه بوده است. ببینید در مرثیه‌ی گودال چقدر مؤدب بودند:

بلند مرتبه شاهی ز صدر زین افتاد

اگر غلط نکنم عرش بر زمین افتاد

زیاد دور نرویم، در بزرگان حاضر و معاصر در شعر آیینی هم داریم. مثلا آقای مؤید برای حضرت علی اصغر علیه السلام شعر مدح دارند که به روضه نیز نگاهی داشته اند:

ره صدساله را شش ماهه رفتم

در این وادی ز همراهان سرم من

پدر خون مرا بر عرش پاشید

بلی عرش خدا را زیورم من

لبم سرچشمه‌ی آب حیات است

کجا محتاج شیر مادرم من

علی اکبر نبی را بود مظهر

علیِ مرتضی را مظهرم من

مخصوصاً برای نوامیس اهل بیت علیهم السلام به ویژه حضرت زهرا سلام الله علیها خیلی باید با احتیاط و قداست خاص صحبت کرد. ببینید آیت الله غروی اصفهانی چطور درباره‌ی حضرت زهرا سلام الله علیها سخن سرایی کرده است:

سینه ای کز معرفت گنجینه‌ی اسرار بود

کی سزاوار فشار آن در و دیوار بود

یا اگر قصد، منظوم کردن روضه است باید نص مقتل و کلام معصوم باشد.

(جوانان بنی هاشم بیایید) از (یا فتیان بنی هاشم احملوا اخاکم الی الفسطاط) گرفته شده است.چقدر این را در مجالس می‌خوانند، جانسوز هم هست.

اختصاصات هر روضه باید مد نظر باشد. ما در باب مرثیه حضرت عباس علیه السلام با کتاب هایی روبرو هستیم که پر از مضامین ناب هستند، از جمله: کتاب (العباس) مرحوم مقرّم که واقعاً مقاتل مقرّم، مقاتلی هستند که امام شناسی بالایی دارند. (خصائص العباسیه) از مرحوم کلباسی که ظرایف خاصی دارد،کتاب (سقّای معرفت) از باقر رجبی نژاد که 20 صفحه حدیث انکسار را توضیح داده است و زوایای تازه ای را از مرثیه روشن می‌کند.

نکته‌ی دیگر در رابطه با مرثیه این است که قرار نیست در روضه خوانی همه چیز گفته شود، همه چیز را گفتن احتیاج به علم جامع دارد، کاری که علمای بزرگ می‌کردند و سوادش را هم داشتند. شعرا نباید دنبال این باشند که کلام را به گونه ای بپیچند که به هر قیمتی شده به دل‌ها آتش بزنند، یا مادحین نباید به هر قیمتی از مستمع اشک بگیرند.

 

مناجات در مرثیه

در مرثیه، جاهای زیادی هست که امام معصوم در دل مصیبت با خدا مناجات کرده است، حالا به نظر شما این فضا جای کار ندارد که شعرا به آن بپردازند؟! مخصوصاً در شعر که با تغییر زوایا ،دست خیلی باز است. مثلاً زبان حال حضرت عباس علیه السلام با مشک آب. متأسفانه مشکل مادحین و شعرا در عصر حاضر تنبلی است. باید اهل مطالعه باشیم. حتی در مقتل منظوم هم شاعرانگی داریم.

کتابی هست به نام (تحریف شناسی) از علامه سیدجعفر مرتضی آملی که تقریباً در نقد حماسه حسینی شهید مطهری است، در باب شکّیات تاریخ کربلا، که گره‌های زیادی را باز کرده است. یکی از آنها بودن حضرت امّ لیلا سلام الله علیها در کربلاست که ایشان با دلیل استنباط می‌کند که ایشان در کربلا حاضر بوده اند.

 

عدم تعجیل در انتخاب مضمون

شعرا دقت کنند هر بیتی که درباره حضرات می‌گویند را باید بررسی کنند و ببینند مضمون بالاتر هم می‌توانند بگویند یا نه! زیرا با نگاه اینچنینی عیار شعر بالا می‌رود. خوب است ترکیب بند محتشم مورد تجزیه و تحلیل شاعران قرار بگیرد تا ببینیم ویژگی‌های شعری که مورد تأیید اهل بیت هست چیست!؟ محتشم واقعاً چکار کرده که اینقدر فراگیر شده است. 19 سال تا 23 سال گفتند که ایشان روی ترکیب بند خود کار کرده است. حالا ما برای بیت هایمان 19 دقیقه هم زمان نمی‌گذاریم که تجدید نظری کنیم. واقعاً بعضی وقت‌ها نسبت ما با اهل بیت علیهم السلام چه هست که گاه اینقدر در مدح و مرثیه جسور هستیم، آیا به جز نوکر بودن است؟ نوکر جسور نمی‌شود. گاهی اوقات ما شاعر خودمان هستیم! این هم بخاطر این است که صداقت در اشعار کم شده است. اینکه ما در مرثیه حضرت زهرا سلام الله علیها می‌گوییم: (درکوچه راه خانه را گم کردند) اشتباه فاحشی است! معصوم نه خواب دارد و نه بیهوشی. باید توجه داشت که این عرصه عرصه‌ی بی توجهی نیست!

 لازم است در زمینه امام شناسی مطالعه­ی فراوانی داشته باشیم، کتاب‌های علامه مقرّم و علامه دربندی در این زمینه بسیار مناسب هستند.

 

پایان جلسه دوّم

نظرات

ارسال نظرات

وارد کردن نام و نام خانوادگی و پست الکترونیک اجباری می باشد.*

*